Bir deprem, zincirleme trafik kazası veya patlama sonrasında aynı anda çok sayıda kişi yaralanabilir. Böyle bir olayda sağlık ekipleri, herkese hemen müdahale edecek personel ve ekipmana sahip olmayabilir. Bu durumda kritik soru şudur: Önce kime yardım edilmeli?
Triyaj, yaralıların tıbbi gereksinimlerine göre değerlendirilerek müdahale ve nakil önceliklerinin belirlenmesidir. Amaç, mevcut kaynaklarla mümkün olduğunca fazla kişinin yaşamını kurtarmaktır. START, çok sayıda yaralının bulunduğu olaylarda bu değerlendirmeyi sistematik biçimde yapmaya yardımcı olan yöntemlerden biridir [1-3].
START ne anlama gelir?
START, İngilizce “Simple Triage and Rapid Treatment” ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçeye “Basit Triyaj ve Hızlı Tedavi” olarak çevrilebilir. Temel yaklaşımı, yaralıları birkaç gözlenebilir bulgu üzerinden hızla değerlendirmek ve dört renk kategorisinden birine yerleştirmektir.
Bu yazıda ele alınan yetişkin START algoritması, özellikle travmaya bağlı çoklu yaralanma olaylarında kullanılır. Değerlendirmede yürüyebilme, solunum, dolaşım ve basit komutlara yanıt verme durumu dikkate alınır. Ayrıntılı muayene ve kesin tanı, sonraki değerlendirme aşamalarında gerçekleştirilir [1,4].
Dört renk neyi ifade eder?
Yeşil, ilk değerlendirmede yürüyebilen ve görece hafif yaralanması olduğu düşünülen kişileri belirtir. Bu kişilerin yardım gereksinimi devam edebilir; ancak müdahale öncelikleri daha düşüktür. Yeşil etiket, kişinin tamamen sağlıklı olduğu anlamına gelmez.
Sarı, ciddi yaralanması bulunabilen ancak ilk değerlendirmede kırmızı kategoriye girmeyen kişileri ifade eder. Bu yaralıların tedavi ve nakli, daha acil müdahale gerektiren kişilere öncelik verilerek ertelenebilir. Bekleme sırasında durumları izlenmelidir [1,2].
Kırmızı, yaşamı tehdit eden bulguları bulunan ve hemen müdahale veya nakil gerektiren yaralıları gösterir. Solunum, dolaşım ya da bilinç değerlendirmesinde belirlenen kritik bir bulgu, kişinin bu kategoriye alınmasına neden olabilir.
Siyah, klasik START değerlendirmesinde hava yolu açılmasına rağmen solunumu başlamayan kişiler için kullanılır. Bu kategorinin olay yerindeki yönetimi, geçerli afet protokolleri ve mevcut kaynaklar çerçevesinde yürütülür. Renkler, ekiplerin ortak bir öncelik dili kullanmasını sağlar [1,3].
Değerlendirme nasıl yapılır?
İlk adım, yürüyebilen kişilerin belirlenen güvenli alana yönlendirilmesidir. Bu kişiler başlangıçta yeşil kategoride değerlendirilir. Ardından yürüyemeyen yaralılar bulundukları yerde değerlendirilir. Yürüyememek tek başına kırmızı kategoriye girmek için yeterli değildir.
Önce solunum kontrol edilir. Solunum yoksa eğitimli uygulayıcı hava yolunu açar. Solunum başlarsa kişi kırmızı, başlamazsa siyah olarak sınıflandırılır. Kendiliğinden soluyan bir yaralıda solunum sayısının dakikada 30’un üzerinde olması kırmızı kategori ölçütüdür.
Daha sonra dolaşım değerlendirilir. El bileğindeki radyal nabzın alınamaması veya kullanılan protokole göre kapiller dolumun iki saniyeden uzun sürmesi, kırmızı kategoriye işaret eder. Ciddi dış kanamalar için hızlı kanama kontrolü uygulanır.
Son aşamada yaralının basit komutları yerine getirip getiremediğine bakılır. Komutları yerine getiremeyen kişi kırmızı kategoridedir. Yürüyemeyen ancak solunum ve dolaşım ölçütleri uygun olan, komutları yerine getirebilen kişi sarı kategoride değerlendirilir [1,2].
Triyaj neden tekrarlanmalıdır?
Yaralının durumu zaman içinde değişebilir. Başlangıçta konuşabilen bir kişi daha sonra bilinç değişikliği yaşayabilir veya solunumu kötüleşebilir. Bu nedenle triyaj etiketi kalıcı bir karar olarak görülmemeli; bekleme, tedavi ve nakil aşamalarında yeniden değerlendirme yapılmalıdır.
Örneğin bir kazada yürüyebilen kişi ilk aşamada yeşil alana yönlendirilirken, yürüyemeyen ve solunumu çok hızlı olan başka bir yaralı kırmızı olarak değerlendirilebilir. Dışarıdan görülen yaranın büyüklüğü, tek başına önceliği belirlemez. Karar, algoritmanın değerlendirme ölçütlerine dayanır [2,3].
START’ın öğrenilmesi, renklerin ezberlenmesinden daha fazlasını gerektirir. Senaryolar, uygulamalı eğitimler ve tekrarlanan alıştırmalar, değerlendirme sırasını doğru kullanmayı destekler. Eğitimde amaç, her kararın hangi bulguya dayandığını anlamak ve benzer durumlarda aynı yaklaşımı sürdürebilmektir [5].
Afet hazırlığında START’ın temel katkısı, karmaşık bir ortamda ortak ve anlaşılır bir değerlendirme çerçevesi sunmasıdır. Ekiplerin bu çerçeveyi birlikte öğrenmesi; yaralıların önceliklendirilmesini, bilgilerin aktarılmasını ve yardımın organize edilmesini kolaylaştırır. Sahadaki uygulama, eğitimli ekipler tarafından ilgili protokollere göre yürütülür [3,5].
Kaynakça
1. U.S. Department of Health and Human Services. START Adult Triage Algorithm. Radiation Emergency Medical Management (REMM) [Internet]. Available from: https://www.remm.hhs.gov/startadult.htm. Accessed 2026 Oct 9.
2. Benson M, Koenig KL, Schultz CH. Disaster triage: START, then SAVE—A new method of dynamic triage for victims of a catastrophic earthquake. Prehosp Disaster Med. 1996;11(2):117-124. doi:10.1017/S1049023X0004276X.
3. Lerner EB, Schwartz RB, Coule PL, Weinstein ES, Cone DC, Hunt RC, et al. Mass casualty triage: an evaluation of the data and development of a proposed national guideline. Disaster Med Public Health Prep. 2008;2(Suppl 1). doi:10.1097/DMP.0b013e318182194e.
4. Kahn CA, Schultz CH, Miller KT, Anderson CL. Does START triage work? An outcomes assessment after a disaster. Ann Emerg Med. 2009;54(3):424-430.e1. doi:10.1016/j.annemergmed.2008.12.035.
5. Pouraghaei M, Tabrizi JS, Moharamzadeh P, Rajaei Ghafori R, Rahmani F, Najafi Mirfakhraei B. The effect of START triage education on knowledge and practice of emergency medical technicians in disasters. J Caring Sci. 2017;6(2):119-125. doi:10.15171/jcs.2017.012.